KULTURA

AVALA – SIMBOL BEOGRADA I VOŽDOVCA

Planina Avala koja se, 18 kilometara od centra, sa nadmorskom visinom od 511 metara uzdiže iznad Beograda – najpoznatiji je dragulj voždovačke opštine. Još u 19. veku privlači pažnju ne samo domaćih ljubitelja prirode, već i stranih putopisaca. Feliks Kanic, opisujući je kao privlačno izletište, konstatuje da njeno ime potiče od arapske reči koja znači visok, velik.

Ovo prirodno dobro prostire se na nešto manje od 490 hektara, a njegove četiri petine su pod šumom, uglavnom listopadnom, delimično i pod četinarima. Stanište je 597 biljnih vrsta, 15 vrsta sisara i 67 vrsta ptica od kojih 21 vrsta pripada prirodnim retkostima Srbije. Mineral ovde pronađen dobio je ime avalit.

Avalski kompleks prvobitno je zaštićen još 1859. godine kada je naređeno da se ogradi kako bi se sačuvale prirodne lepote. Nezvanično je proglašen za nacionalni park 1928. godine, a zvaničnim državnim aktom to je učinjeno 1947. Šest decenija kasnije Avala je proglašena za prirodno dobro.

U ovom kraju značajna su arheološka nalazišta, kulturno-istorijski spomenici, turistički objekti, lovišta. Na više mesta nalaze se praistorijske rudarske jame. U rimsko vreme na Avali je verovatno bilo malo naselje, a u Srednjem veku na njenom vrhu utvrđeni grad Žrnov.

Krajem 19. veka, 1898. godine, izgrađen je put do vrha Avale dug 3,3 kilometra, a prosečene su i dve pešačke staze. Tridesetih godina 20. stoleća izgrađen je hotel „Avala“, a planinarski dom „Čarapićev brest“ prvi je objekat te vrste u Kraljevini Jugoslaviji.

Jedan od simbola Beograda i Voždovca je i avalski televizijski toranj visok 202,87 metara. Podignut je 1965. po projektu arhitekata Uroša Bogunovića i Slobodana Janjića. Sravnjen sa zemljom u NATO-bombardovanju 29. aprila 1999. godine, u potpunosti je obnovljen i svečano otvoren 21. aprila 2010. Sa restoranom i gondolom ispod antenskog dela do kojih se stiže liftom, građevinska je i turistička atrakcija i izvanredan vidikovac sa pogledom na Beograd i dobar deo Srbije.

Na teritoriji Voždovca za prirodno dobro proglašena je i Banjička šuma koja se na preko 40 hektara nalazi u samom današnjem gradskom tkivu. Tu živi 40 vrsta ptica i, kako je isticao poznati TV-reditelj i poznavalac ptičjeg sveta Timoti Džon Bajford, Beograd je jedina metropola u Evropi na domak čijeg se centra mogu čuti slavuji.

Pored Avale, Banjičke šume i Stepinog gaja, voždovačku opštinu krasi i više drugih pošumljenih površina i parkova među kojima su i park-šuma na Centralnom groblju, Spomen-park Jajinci, Voždovački park, Šumice, Padine i drugi.

TRAGOVI PRASTARIH VREMENA

Kao i na širem području Beograda, i na području voždovačke opštine mnogobrojna su svedočanstva o prisustvu i stvaralaštvu ljudi u dalekoj prošlosti.

Pre više od sedam hiljada godina, kako tvrde poznati arheolozi, vinčanska kultura, imenovana po bogatom nalazištu u okolini Beograda, bila je najrasprostranjenija kultura na tlu tadašnje Evrope. Njeni tragovi sačuvani su i širom Voždovca – u Ripnju, Kumodražu, na Avali, a posebno na banjičkom lokalitetu Usek, gde se nalaze ostaci velikog neolitskog naselja koje je trajalo oko dva i po milenijuma. Istraživači su utvrdili pet horizonata stanovanja praistorijskih ljudi, pri čemu četvrti i peti potiču iz vremena kada se iz starijeg prelazi u mlađi neolit. Najveći deo pronađene keramike i plastike potiče iz vremena kada se neolit približavao bronzanom dobu.

Brojna su arheološka nalazišta iz antičkog vremena. U današnjoj voždovačkoj Ulici Jove Ilića pronađena je ostava rimskog bronzanog, a u Ripnju rimskog srebrnog novca, u Bukovičkoj – dva antička groba građena od opeke, u Trubarevoj – ikona sa predstavom tračkog konjanika, između Bukovičke i Mokroluške – mnogobrojni fragmenti rimske keramike koji upućuju da je tu nekada bila vila rustika. Ostaci rimskog puta sa kamenim pločama otkriveni su na lokalitetu Pećine-Bošnjaci, a ostaci rimske keramike nalaze se i na njivama u ataru Belog Potoka. Na više mesta na Avali postoje rudarska okna iz antičkog perioda.

Tragovi Srednjeg veka takođe su brojni – na Autokomandi, u Jajincima, selu Rakovici, kod TV-tornja, spomenika Neznanom junaku i Šupljoj steni na Avali. Lokaliteti Usek na Banjici i Čaršija u Ripnju posebno su zaštićeni kao izuzetno značajni za istraživanja domaćih i svetskih naučnika.

SPOMEN-PODRUČJA I SPOMENICI

Oba svetska rata na području voždovačke opštine ostavila su bolna sećanja i obavezu da mlađi poštuju velike žrtve prethodnih generacija.

Na vrhu Avale, nalazi se spomenik Neznanom junaku rađen po projektu velikog vajara Ivana Meštrovića. Tu su, u vreme Prvog svetskog rata,  nemački oficiri pronašli i sahranili poginulog srpskog vojnika ispisavši na drvenom krstu na nemačkom: „Ovde leži nepoznati srpski vojnik“. Kasnije je ustanovljeno da je to srpski dečak-ratnik, verovatno dobrovoljac, koji je branio odstupnicu srpske vojske.

Da bi se podigao novi spomenik – mauzolej, aprila 1934. godine na vrhu Avale miniran je srednjovekovni grad Žrnov. Sadašnji spomenik svečano je otkriven na Vidovdan 1938. godine. Karijatide na ulazu u mauzolej simbol su jugoslovenske države. Na istočnoj strani su žene u narodnim nošnjama – Hercegovka, Makedonka, Bosanka i Dalmatinka, a na zapadnoj – Hrvatica, Slovenka, Crnogorka i Srpkinja. Pre izgradnje današnjeg spomenika, stanovnici podavalskih naselja podigli su nepoznatom borcu skroman kameni spomenik u obliku krsta koji je kasnije prebačen u portu crkve u Belom Potoku.

Spomenik Neznanom junaku mesto je na kome se odaju najviše protokolarne počasti. U njegovoj neposrednoj blizini je i spomenik maršalu Birjuzovu, generalu Ždanovu i ostalim sovjetskim veteranima koji su ovde, 19. oktobra 1964. godine poginuli u avionskoj nesreći pri dolasku na proslavu 20. godišnjice oslobođenja Beograda u Drugom svetskom ratu. Spomenik otkriven 1965. godine – dva slomljena avionska krila koja se uzdižu na granitnom postolju – delo je poznatog beogradskog vajara Jovana Kratohvila.

Od tri koncentraciona logora koji su tokom Drugog svetskog rata postojali u Beogradu, dva su – Topovske šupe i Banjica – bila na području voždovačke opštine gde je, nažalost, i najmasovnije jajinačko stratište. Ovo su danas spomen-područja.

Spomen-park u Jajincima, koji se prostire na 43 hektara, formiran je 1951. godine na prostoru nekadašnjeg strelišta gde je za vreme fašističke okupacije, od 6. jula 1941. do 6. novembra 1943. godine, streljano i sahranjeno oko 80 hiljada ljudi. Pri kraju rata, da bi se uklonili tragovi počinjenih zločina, grobnice su otvarane i spaljivani su posmrtni ostaci streljanih u Jajincima i usmrćenih u dušegupki koja je stizala iz logora na Starom sajmištu.

Na ulazu u spomen-park u Jajincima postavljen je 1951. godine reljef beogradskog vajara Stevana Bodnarova, a 1988. u središtu parka otkriven je impozantni spomenik u obliku stilizovane ptice raširenih krila, delo vajara Vojina Stojića.

Memorijalna muzejska postavka nalazi se u autentičnom prostoru nekadašnjeg zloglasnog fašističkog koncentracionog logora na Banjici. Najveći na području Srbije okupirane u Drugom svetskom ratu, ovaj logor formiran je juna 1941. u nekadašnjoj kasarni 18. puka jugoslovenske vojske. Iako je formalno bio u nadležnosti Uprave grada Beograda, banjičkim logorom paralelno su upravljali nemački komandant poručnik Fridrih Vili i srpski upravnik, ozloglašeni Svetozar Vujković.

S obzirom da je pri kraju rata, kada su zatirani tragovi zločina, pretežan deo dokumentacije uništen, procenjuje se da je do 3. oktobra 1944. godine, kada je raspušten, kroz logor prošlo oko 250 hiljada ljudi od kojih je oko 30 hiljada streljano, uglavnom u Jajincima, a jedan broj na Centralnom i Jevrejskom groblju i u samom logoru.

Na ulazu u ovu nekadašnju kuću smrti postavljen je 1969. godine spomenik – rad vajara Kolje Milunovića.

U Tabanovačkoj ulici na Autokomandi spomen-pločom obeleženo je mesto gde se, od avgusta do decembra 1941, nalazio sabirni logor iz koga su nacistički okupatori odveli u smrt gotovo celu mušku populaciju beogradskih Jevreja i veliki broj Roma.

Širom Voždovca mnogi spomenici, spomen-česme i ploče podsećaju na ličnosti i događaje iz Narodnooslobodilačke borbe u Drugom svetskom ratu ali i iz prethodnih borbi za slobodu. Najpoznatiji među njima je spomenik podignut u centru Kumodraža kao znak zahvalnosti vojvodi Stepi Stepanoviću.

KULTURNO-ISTORIJSKO NASLEĐE

Pored već pomenutih arheoloških lokaliteta i spomen-obeležja koji su svojim univerzalnim značenjem, istorijskom i umetničkom vrednošću postali deo identiteta i kulturne baštine ove sredine, na teritoriji  Voždovca su i mnoga druga dostignuća stvaralaštva mnogih generacija koja su zaštićena kao izuzetna vrednost. Među njima su i:

– Ikonostas crkve Svetog Jovana Krstitelja na Centralnom groblju koji je UNESKO stavio pod svoju zaštitu. U vreme Drugog svetskog rata za kapelu srpskih zarobljenika izgradio ga je zarobljenik, arhitekta, slikar i univerzitetski profesor Grigorije Samojlov. Ikonostas odražava stanje tada porobljenog srpskog naroda. Alat kojim je izrađen duborez napravljen je od čeličnih otpadaka i konjskih potkovica, a drvena podloga za ikone od hrastovih železničkih pragova nađenih kraj pruge;

– Rodna kuća Stepe Stepanovića u Kumodražu, rekonstruisana i za posete svečano otvorena 15. jula 2014. godine;

– Stara mehana u Kumodražu iz 1836. godine, kuća porodice Protić u Ripnju – mlađa moravska kuća iz prve polovine 19. veka, stara kuća porodice Živković u Belom Potoku;

– Objekti sakralne kulture – crkva Svete Marije Magdalene iz 1883. u Belom Potoku, voždovačka crkva Svetog cara Konstantina i carice Jelene, izgrađena 1911. a temeljno rekonstruisana 1970/71. godine, istoimene crkve Svete Trojice u Kumodražu, izgrađene 1924. i Ripnju (1882), kao i Centralno groblje i već pomenuta crkva na njemu;

– Hotel „Avala“, ispod vrha istoimene planine, sagrađen  krajem treće decenije 20. veka po projektu arhitekte Viktora Lukomskog. Dve velike figure sfinge od veštačkog kamena na ogradi stepeništa za terasu rad su ruskog vajara Vladimira Zagorodnjuka iz 1928. godine. Stilski posmatrano, zgrada hotela je mešavina elemenata modernizma i tradicionalnih srpskih motiva.

CRKVE I HRAMOVI

Crkva Svete Trojice u Ripnju, koja postoji od 1820. godine, najstarija je među postojećim crkvama  u voždovačkoj opštini. Teren na kome se nalazi bio je 1806. godine zborno mesto Karađorđevih ustanika uoči borbe za oslobođenje Beograda u Prvom srpskom ustanku. U svom „Putešestiju po Serbiji“ o njoj piše Joakim Vujić: „Selo Ripanj. U ovom selu jest jedna mala ot drva, nova, načinjena cerkva. Hram cerkve jest Voznesenije Hristovo, a osnovatelj ove cerkve jest Jego Knjažesko Sijateljatvo, G. Miloš, koji je sopstvenim troškom dao vodruziti.“

Prvobitni izgled crkve-brvnare poznat je na osnovu sačuvane fotografije iz 1882. godine. Nova crkva građena je od 1892. do 1894. Fasade su joj u znaku mešavine raške i moravske škole sa elementima romantizma. Ikone starog ikonostasa iz 1824. postavljene su na daščanu pregradu uz one nešto mlađe iz 1830. i 1831. godine. Carske dveri su u pozlaćenom duborezu, a bočne nisu ukrašene rezbarijama već slikanom dekoracijom. Na ikonostasu se uočavaju radovi različitih zografa. Na osnovu slikarskog postupka, carske dveri mogu se pripisati Janji Moleru, a bočne je oslikao Anastas Konstantinović koji je u to vreme, sa nekoliko cincarskih zografa, oslikao više ikonostasa u Srbiji.

Crkva Svete Marije Magdalene u Belom Potoku izgrađena je 1883. godine na starom crkvištu. Priprata, po prostranstvu gotovo kao polovina crkve, dozidana je 1939. po projektu arhitekata Korunovića i Androsova. Zidne slike iz 1908. godine delo su italijanskog slikara Gastaldija. Među ikonama su i tri koje je 1939. naslikao poznati srpski slikar Jovan Bijelić. U crkvenoj porti su spomenici ratnicima 1912-1918. i junaku iz Prvog srpskog ustanka Vasi Čarapiću.

Prvobitno sazidana 1911. godine, voždovačka crkva Svetog Cara Konstantina i Jelene, opljačkana i oštećena za vreme Prvog svetskog rata, kasnije je obnovljena, ali je bila mala za parohiju kojoj su, pored nekadašnjeg Voždovog predgrađa, pripadali i Dušanovac, Banjica, Kumodraž i Miloševac. Konačno je, prema projektu arhitekte Dragoljuba Tadića, građevinski završena krajem 1970. godine. Mozaik cara Konstantina i Jelene iznad zapadnih vrata  delo je profesora Antonija Orsonija iz Venecije, a rađen je prema kopiji freske iz Arilja. Mozaik cara Konstantina i Jelene na istočnoj strani, prema freski iz Gračanice, radio je umetnik Dragoslav Petrović. Ikonostas u duborezu delo je ohridskog majstora Cvetana Nikoloskog. Novi ikonostas izrađen je u vizantijskom stilu, a 11 ikona delo su akademskog slikara Milosava Mladenovića. Fresku „Pričešće apostola“ oslikao je akademski slikar Milovan Arsić. Crkvu je, ne pridržavajući se tradicije, živopisao poznati slikar Milić Stanković, poznat kao Milić od Mačve pa je, kao redak primer odstupanja od vizantijskog stila u srpskom crkvenom slikarstvu, ovaj hram posebno interesantan.

Crkva Svetog Jovana Krstitelja na Centralnom groblju izrasla je iz grobljanske kapelice. Kao crkva postoji od 7. jula 1971. Čuvena je po već pomenutom ikonostasu koji je za vreme Drugog svetskog rata izradio arhitekta i slikar Grigorije Samojlov kao zarobljenik u logoru Badsulzi kod Buhenvalda.  Najpre se nalazio u kapeli srpskih zarobljenika u tom logoru, a posle rata je, pre postavljanja u crkvu na Centralnom groblju, bio u kapeli Učiteljske škole „Kraljica Natalija“ u Beogradu.

Dve su crkve na Pašinom brdu. Preteča crkve na raskršću tri ulice – Trebinjske, Kruševačke i Kolašinske – bila je kapela u Ulici gospodara Vučića osvećena 8. decembra 1935.  Crkva Svete Trojice sagrađena je posle Drugog svetskog rata. U njoj je ikonostas u duborezu iz ohridske rezbarske škole, a u novije vreme u crkvu je iz manastira Inviron doneta ikona Presvete Bogorodice. Crkva Preobraženja Gospodnjeg na Pašinom brdu novijeg je datuma; patrijarh Pavle osveštao ju je 12. juna 2005.

Hram Svetog Vasilija Ostroškog u Banjičkoj šumi, pored Avalskog puta, građen je od septembra 2002. godine. Crkva Svetog Jovana Vladimira u naselju Medaković-Braća Jerković izgrađena je u vizantijskom stilu po projektu arhitekte Ljubice Bošnjak, a osvećena je 31. maja 1998. Ikonostas je, po uzoru na ikonostas iz hrama u grčkom gradu Patriji, rađen u duborezačkoj radionici Dragana Petrovića iz Beograda. Crkvu su živopisali slikari Aleksandar Živanović, Darko Milojević, Miloš Rončević i Petar Vujović u saradnji sa dr Draganom Vojvodićem. Na kompozicijama „Loza svetih Srba“ i „Nebeska Srbija“ nalaze se značajne ličnosti iz srpske istorije kao i lik devojčice Milice Rakić iz Batajnice koja je poginula tokom NATO-bombardovanja 1999. godine.

Crkva Svete Trojice na Torlaku podignuta je 1924. godine kao prva zadužbina velike srpske dobrotvorke Perside Milenković. Preteča joj je stara crkva brvnara u Kumodražu koja se pominje u popisu Beogradske mitropolije iz 1734. godine. Građena je od opeke u znaku srpske srednjovekovne  arhitekture, a fasada i dekorativni elementi su u stilu moravske škole. U porti crkve nalazi se spomenik  poginulim borcima i žrtvama Kumodraža u Prvom svetskom ratu, a u blizini je i groblje poginulih na Sremskom frontu na kraju Drugog svetskog rata.

Kamen-temeljac crkve Svetog Kirila i Metodija u Spomen-parku Jajinci položen je 28. maja 2002. Projektovali su je akademik Boris Podreka i profesor Branislav Mitrović. Ovaj hram je komemorativni objekat na mestu koje podseća na 80 hiljada stradalih u Drugom svetskom ratu.

Temelji Crkve Svetog Apostola i Jevanđeliste Marka u Pinosavi udareni su 2003. godine, a izgradnja je poverena arhitekti Predragu Ristiću. Ikonostas je oslikao slikar Miroslav Lazović. Prva liturgija služena je 2005. godine.

Izgradnja hrama Nerukotvorenog Lika Gospodnjeg u Zucu počela je 16. juna 1991. po projektu arhitekte Mališe Živkovića. Hram je osvećen 11. avgusta 2002. godine od strane patrijarha Pavla. Ikonostas i deo ikona poklon su sveštenstva beogradske crkve Svetog Marka.